Przeciwdziałanie dyskryminacji w zatrudnieniu. Rzeczywistość polska a standardy europejskie

Dyskryminacja w zatrudnieniu ze względu na płećj wiek, niepełnosprawność, pochodzenie etniczne i orientację seksualną
Najbardziej widoczna dyskryminacja na polskim rynku pracy, i to w sferze starania się o nią i jej wykonywania, dotyczy kobiet i osób starszych. Z analizy rzeczywistości gospodarczej wynika (Janowska 2001), że choć w ostatnich kilkunastu latach wzrósł poziom wykształcenia kobiet w stosunku do poziomu wykształcenia mężczyzn (jeśli wziąć pod uwagę kształcenie średnie, policealne i wyższe, stosunek ten wynosi 58,3 39,8%), tylko około 20% kobiet zajmuje stanowiska kierownicze wyższych szczeblach jest ich tylko 10-12%). Niestety, blisko 76% pracujących kobiet najczęściej pełni funkcję średniego personelu - technika, pracownika sfery usług, pracownika biurowego. Kobiety od lat pracują w sektorach gorzej opłacanych - w oświacie (75,6%), kulturze, służbie zdrowia (83,1%) i usługach (na przykład w hotelarstwie i gastronomiij 68,9%). Na praktyki dyskryminacyjne towarzyszące poszukiwaniu pracy wskazują zarówno kobiety młode (absolwentki), jak i kobiety dojrzałe (po 40 roku życia). W pierwszym wypadku pracodawca dyskryminu kobietę jako przyszłą lub obecną matkę (stereotyp jedynej opiekunki dzieci), a w drugim - z e względu na jej wiek. Badania prowadzone wśród bezrobotnych kobiet na Śląsku (Kubica 2000), w Łodzi i Warszawie (Kołaczek 2000) oraz w województwie pomorsko-kujawskim dowiodły niechęci pracodawców do zatrudniania kobiet ze względu na ich wiek, stan cywilny i posiadanie dzieci. Badani pracodawcy w regionie łódzkim (Janowska 2001) oświadczali, że jeśli mają dwóch kandydatów jednako przygotowanych do pracy pod względem merytorycznym, wolą wybrać osobę młodszą (w pierwszej kolejności) i mężczyznę (w drugiej kolejności
). Niepokojem napawa fakt, że przy bardzo dużej stopie bezrobocia młodzieży (do 25 roku życia), przekraczającej 30%, w najbardziej niekorzystnej sytuacji znajdują się absolwentki. Ponad 60% absolwentek bezskutecznie poszukuje pracy. Badania dowodzą, że niekiedy wymaga się od młodych kobiet zaświadczeń lekarskich, iż nie są w ciąży. Pracodawcy sami przyznają, że pytają kandydatki o liczbę i wiek ich dzieci, a nawet o plany dotyczące urodzenia dziecka. Te dane pochodzą z badań prowadzonych przed wprowadzeniem do kodeksu pracy zmian mających przeciwdziałać dyskryminacji kobiet. Lata późniejsze dowodzą, niestety, że rzeczywistość w niewielkim stopniu uległa zmianie. Co prawda rzadziej ukazują się oferty pracy, w których wspomina się o pożądanym wieku kandydata, ale w czasie rozmów kwalifikacyjnych pracodawcę w dalszym interesuje na przykład stan rodzinny kandydatki. Kobiety starsze uważają, że uzyskanie pracy jest praktycznie niemożliwe. Na dyskryminowanie podczas starania się o pracę wskazują absolwentki kursów organizowanych od trzynastu lat przez Międzynarodową Fundację Kobiet w Łodzi. Bezpośredni kontakt autorki z bezrobotnymi (założycielkami Fundacji) i prowadzone przez Fundację działania w sferze aktywnego zwalcza-nia bezrobocia upoważniają do stwierdzenia, że co najmniej 3/4 absolwentek (w nowych formach szkolenia uczestniczyło około 2500 kobiet) nie mogło znaleźć pracy (zarówno po raz pierwszy, jak i kolejny) ze względu na wiek.
Praktyki dyskryminacyjne w miejscu pracy dotyczą również uczestnictwa w procesie podnoszenia kwalifikacji zawodowych. Pracodawca częściej proponuje udział w różnego rodzaju szkoleniach mężczyznom, zakłada bowiem, że kobieta z racji obowiązków rodzinnych nie spożytkuje uzyskanej wiedzy. Potwierdzają to badania prowadzone w Instytucie Pracy i Spraw Socjalnych (Kołaczek 2000), z których wynika, że kobiety mają wyraźne poczucie dyskryminacji w sytuacji kierowania na szkolenia i przy podwyżce płac.
Z reprezentatywnych badań prowadzonych w 2003 roku przez CBOS na zlecenie Instytutu Spraw Publicznych (Szklany sufit... 2003) wyłania się obraz nadal funkcjonujących stereotypów w sferze podziału ról społecznych na męskie i kobiece. Optymizmem napawa fakt, że zachodzi pozytywny związek między uznawaniem za równe roli zawodowej kobiety i mężczyzny a poziomem wykształcenia badanych. Partnerstwo w rodzinie i w życiu zawodowym popierają lepiej wykształceni badani.
(...) Bezsporny jest fakt niższego przeciętnego wynagrodzenia kobiet w stosunku do przeciętnego wynagrodzenia mężczyzn (mniej więcej o 20%). Różnice te są mniejsze w sektorze prywatnym (wynoszą około 17%). Największy wpływ na istniejące rozbieżności w tym zakresie ma dominująca obecność kobiet w strefie budżetowej, a więc zawsze gorzej opłacanej. Jednakże różnice w wynagradzaniu obserwuje się również w sytuacji wykonywania takiej samej pracy lub pracy tej samej wartości: kobiety przeciętnie zarabiają o 15-20% mniej niż mężczyźni.
Inną grupą mającą poważne trudności na rynku pracy w Polsce są niepełnosprawni. Utrzymująca się wysoka stopa bezrobocia i niechęć pracodawców do zatrudnienia "słabszych" powodują, że wskaźnik zatrudnienia w tej grupie osób bezrobotnych jest niski. W 2002 roku osób nie-pełnosprawnych w wieku produkcyjnym było 2 miliony 893 tysiące (ogółem 14,3% ludności kraju). Tylko 900 tysięcy z nich znalazło zatrudnienie, i to w większości w zakładach pracy chronionej. Na tak zwanym otwartym rynku pracy pracuje zaledwie około 112 tysięcy niepełnospraw-nych. Niepełnosprawnych uważa się za pracowników o niskich kwalifi-kacjach i niskiej wydajności. Trudno przezwyciężyć ten stereotyp, choć ponad 200 tysięcy osób niepełnosprawnych ma wykształcenie wyższe, 644 tysiące - policealne i średnie zawodowe, a 240 tysięcy - średnie ogól-nokształcące (Przybyłka 2001). Negatywne skutki braku pracy są szczególnie dotkliwe dla omawianej grupy osób. W ich wypadku praca pełni funkcję nie tylko rehabilitacyjną i dochodową, ale przede wszystkim socjalizacyjną. Jak udokumentowano to wcześniej, szczególną wagę do ochrony praw osób niepełnosprawnych przywiązują kraje Unii Europejskiej: między innymi wspierają zatrudnienie inwalidów przez stosowanie metody kwotowej, zobowiązującej pracodawców do określonego procen-towego udziału wśród ogółu zatrudnionych osób niepełnosprawnych (Golinowska 2001).(...)
Niestety, działania na rzecz osób niepełnosprawnych w naszym kraju są wysoce niezadowalające. Liczba ofert pracy zgłaszanych przez praco-dawców chcących zatrudnić osoby niepełnosprawne jest znacznie niższa niż liczba osób niepełnosprawnych poszukujących pracy. Pozycja zawodowa osób niepełnosprawnych jest niezadowalająca. Są one wypierane przez osoby zdrowe, nawet wówczas, gdy inwalida ma wyższe kwalifikacje i doświadczenie zawodowe.
Choć ustawodawstwo polskie potwierdza prawo osób niepełnosprawnych do pracy na otwartym rynku pracy zgodnie z ich kwalifikacjami i wykształceniem, to realizacja tego prawa wygląda zgoła inaczej. (...)
Analiza rzeczywistości polskiej dowodzi, że rozwiązania zmierzające do przeciwdziałania dyskryminacji osób niepełnosprawnych powinny być elementem polityki społecznej państwa. Nie można przeciwstawiać głównego celu, jakim jest integracja osób niepełnosprawnych ze społeczeństwem, kryteriom ekonomicznym obowiązującym w gospodarce rynkowej, takim jak obniżka kosztów pracy i maksymalizacja zysków właścicieli firm (w tym także zakładów pracy chronionej). Takie rozumowanie uświadamia konflikt zachodzący dzisiaj między interesem państwa a interesem pracodawcy, ponieważ chronionego zatrudnienia osób niepełnosprawnych w imię poszanowania praw do pracy tej grupy osób nie można pogodzić z prawami gospodarki rynkowej.
Trudności na rynku pracy mają również kandydaci obcego pocho dzenia. Choć nie jest to zjawisko częste, ale coraz więcej jest przykładów dyskryminacji imigrantów - osób odmiennych kulturowo. Łatwiej jest znaleźć pracę komuś, kto wyznaje tę samą religię, trudniej - osobom o innej tożsamości społeczno-narodowej, na przykład przedstawicielom krajów Wschodu czy kultury arabskiej i muzułmańskiej. I tutaj występuje stereotyp pracownika "obcego", mało wydajnego, nieumiejącego się dostosować do polskiej kultury organizacyjnej. Badania prowadzone wśród imigrantów, studentów i absolwentów zagranicznych dowodzą istnienia wielu problemów, z jakimi borykają się badani (Godlewska 2004, Freikh 2005, Łotocki 2004). Imigranci wskazywali na trudności przy znajdowa-niu pracy, podkreślając zjawisko ksenofobii, nieukrywanej niechęci lub j też obojętności ze strony otoczenia. Szczególnie dobitnie podkreślają to studenci i absolwenci pochodzący z krajów arabskich. Okres pobytu w Polsce, lata studiów, kontakty z uczelnią i potencjalnymi pracodawcami oceniają negatywnie. Choć wielu z nich zamierza zostać w Polsce lub też się już osiedliło, to raczej żyją wśród swoich, a nie wśród społeczeństwa polskiego. Badani widzą szansę na przełamanie stereotypów funk-cjonujących w środowisku społecznym przez możliwość odbywania na przykład praktyk studenckich w zakładach pracy. Wówczas byłaby szansa na wzajemne poznawanie się i przekraczanie barier kulturowych. Winą za istniejącą sytuację obarczają władze uczelni akademickich.
Polski rząd, zobowiązując się do przeciwdziałania dyskryminacji rasowej (dyrektywa 2000/78/UE), opracował krajowy program, w którym zaproponowano działania o charakterze edukacyjnym, zapobiegawczym i podnoszącym poziom świadomości społecznej. W programie zaprojektowano między innymi badania, szkolenia, publikacje i kampanie społeczne. W sferze zatrudnienia program przewiduje szeroką akcję informacyjną dla pracodawców i dla osób poszukujących pracy oraz ochronę praw osób pochodzących ze środowisk imigrantów, uchodźców oraz osób należących do mniejszości narodowych lub etnicznych.
Omawiana dyrektywa obejmuje ochroną także inną grupę społeczną - osoby o orientacji homoseksualnej. Takich osób jest w Polsce około 2 milionów. Orientacja seksualna jest trwała i Światowa Organizacja Zdro-wia w 1991 roku wykreśliła homoseksualizm z listy zboczeń. Homoseksualizmu nie można leczyć. Homoseksualizm należy akceptować. Środowiska lesbijek i gejów są dyskryminowane. Badania dowodzą, że na skutek społecznego potępienia homoseksualiści boją się przyznać do swojej orientacji, i to zarówno wtedy, gdy starają się o pracę, jak i wtedy, gdy już pracują i na przykład zajmują wysokie stanowisko. Zjawisko homofobii, to znaczy brak szacunku dla takich zachowań, jest powszechne. Obecnie Senat RP przyjął ustawę o rejestrowanych związkach między osobami tej samej płci (projekt został skierowany do sejmu). Ustawa ta wywołała debatę publiczną i dyskusję w gronie parlamentarzystów. Dowiodła funkcjonujących stereotypów i braku tolerancji wobec osób odczuwających uczuciową więź z osobami tej samej płci.